Blog

24.07.2019

Sztuczne ognie - krótka historia


Historia fajerwerków. Chiny. Europa. Polska.
Czarny proch będący obecnie podstawowym składnikiem sztucznych ogni wynaleziono ponad tysiąc lat temu. Lecz historia fajerwerków jest znacznie dłuższa.

Sztuczne ognie (fajerwerki, od niemieckiego Feuerwerk) – wyroby pirotechniczne wykorzystywane do celów widowiskowych i sygnalizacyjnych, po zapaleniu dające efekty świetlne i akustyczne.

Czarny proch – rodzaj prochu wynaleziony w Chinach w IX wieku, będący praktycznie jedyną znaną mieszaniną pirotechniczną miotającą aż do połowy XIX wieku. Obecnie używa się go głównie w sztucznych ogniach. Proch czarny składa się ze zmielonych na pył składników: siarki, węgla drzewnego i azotanu potasu (saletry potasowej).

Pirotechnika – dział chemii i techniki zajmujący się konstrukcją urządzeń z wykorzystaniem materiałów, które po wzbudzeniu, samodzielnie lub w połączeniu z innymi, poprzez proces reakcji spalania wywołują efekty optyczne, cieplne, akustyczne, zapalające lub dymne.

CHINY

Ojczyzną fajerwerków są Chiny. To tam je wynaleziono i doskonalono przez wieki.

Już w czasach panowania Dynastii Han (206-220 p.n.e), wrzucano do ognia kawałki zielonego bambusa aby wywołać huk odstraszający złe duchy. Po upadku Dynastii Han, w czasach Dynastii Południowych i Północnych (420–589) fajerwerki były wykorzystywane podczas modlitw o szczęście i pomyślność. Nawet dziś strzelające bambusy zwane "pao chuk" towarzyszą urodzinom, ślubom i innym ważnym uroczystościom, a w chiński Nowy Rok płoszą pożerającego ludzi demona Nian.

Odkrycie czarnego prochu miało miejsce podczas panowania Dynastii Tang (618-907). Prawdopodobnie został on wynaleziony wcześniej ale dopiero dokument z ok. 850 roku wspomina o niebezpiecznej substancji, uzyskanej przez nadwornych alchemików cesarza, w trakcie poszukiwań eliksiru wiecznego życia i młodości. Ogrzana mieszanina siarki, azotanu potasu, miodu i arszeniku, eksplodowała i poparzyła alchemików. Nazwali ją "huo yao" – ognisty lek.

Wkrótce zorientowano się, że bambus wypełniony „huo yao” i rzucony w ogień powoduje o wiele głośniejszy wybuch. Teksty przypisują to odkrycie mnichowi Li Tian, żyjącemu w okolicy miasta Liu Yang w Prowincji Hunan, za czasów cesarza Li Shi-ming z Dynastii Tang. Tak powstała petarda - bàozhú, baoh-zhru (firecracker).

W wyniku eksperymentów zauważono, że rodzaj wybuchu zmienia się w zależności do kształtu w jakim umieszczona jest masa pirotechniczna. Pojawiły się pierwsze bomby, których celem było odstraszenie wroga. Bambusy z prochem przytwierdzano do strzał, siejąc panikę w szeregach nieprzyjaciela. Około 1200 roku chińscy pirotechnicy opracowali „ziemnego szczura”. Była to pusta rurka, wypełniona prochem, z otwartym jednym końcem. Po podpaleniu, płonący gaz napędzał tubę, która sunęła po ziemi po nieprzewidywalnym torze. Drewniane rakiety przypominające kształtem smoki wykorzystane zostały do odparcia Mongolskiej inwazji w 1279. Z czasem powstawały różne urządzania miotające ładunkami pirotechnicznymi. Uwieńczeniem tych prac stało się działo.

Równolegle rozwijano bardziej pokojowe zastosowania czarnego prochu. Sztuka i nauka produkcji fajerwerków rozwinęła się w niezależny zawód. Pirotechnicy byli szanowani za wiedzę o skomplikowanych metodach przygotowywania fajerwerków oraz wykonywania pokazów.

W czasach Dynastii Song (960-1279), nawet prości ludzi mogli już kupić różnego rodzaju fajerwerki, organizowano także pokazy fajerwerków. W 1110, został zorganizowany wielki pokaz fajerwerków na cześć Cesarza Song Huizong (1100-1125). Tekst z 1264 roku mówi, że fajerwerk o napędzie rakietowym przeleciał obok Cesarzowej Wdowy Gong Sheng, podczas uczy wydanej na jej cześć przez jej syna - Casarza Lizong (1224-1264).

Kolory w chińskich fajerwerkach pojawiły się wcześnie, być może jeszcze w czasach Dynastii Han lub nieco później. Chińczycy dodawali do ognia substancji chemicznych aby uzyskać kolorowy dym i ogień. Takie receptury znajdują się w dziełach „Huolongjing” (XIV wiek) oraz „Wubei Zhi” (1621, wydane w 1628), które opisują kilka sposobów użycia prochu do wytworzenia militarnych dymów sygnałowych o różnych kolorach. W księdze „Wubei Huolongjing” (ukończonej po 1628), znajdują się dwie formuły sygnałów w stylu fajerwerków: „sanzhangju” i „baizhanglian”, które dodają srebrnych iskier do dymu. W dziele „Huoxilüe” (1753) autorstwa Zhao Xuemin, jest kilka przepisów z prochem i różnymi substancjami chemicznymi do barwienia płomieni i dymu.

Chińska pirotechnika była podziwiana i opisywana przez Europejczyków. Lew Izmailov, ambasador Piotra Wielkiego, informował z Chin "oni robią takie fajerwerki jakich nikt nigdy w Europie nie widział". W 1758, jezuicki misjonarz, botanik Pierre Nicolas le Chéron d'Incarville, żyjąc w Pekinie, pisał do paryskiej Akademia Nauk, o metodach wytwarzania i kompozycji wielu typów chińskich fajerwerków. Ok. 1797 Sir John Barrow zapisał "Rzeczywiście rozmaitość kolorów, którymi sekret barwienia płomienia posiedli Chińczycy, wydaje się być główną zaletą ich pirotechniki.". W 1818 Antoine Caillot napisał „To pewne, że różnorodność kolorów, których tajemnicę nadawania płomieniom posiedli Chińczycy, jest największym sekretem ich fajerwerków."

EUROPA

W XIII wieku Marco Polo przywiózł do Wenecji czarny proch. Fajerwerki dotarły do Europy w XIV wieku. Jednak bardziej rzetelna wiedza o pirotechnice przedostała się do Europy dopiero w XVI wieku, najprawdopodobniej przez kraje arabskie. W roku 1240 Arabowie pozyskali, prawdopodobnie od chińczyków, wiedzę o prochu i jego wykorzystaniu. Syryjczyk Hasan al-Rammah pisał o rakietach, bombach zapalających, torpedach oraz fajerwerkach, które opisywał jako "chińskie kwiaty". W Europie największy wkład twórczy wnieśli Włosi, rozwijając przemysł pirotechniczny i propagując pokazy.Następni byli Francuzi i Niemcy, a w końcu XVI wieku wiedza ta dotarła do Anglii. W 1635, angielski kanonier John Babington opublikował pierwszy bardzo obszerny podręcznik dotyczący fajerwerków pt. „Pyrotechnia”. W 1747, francuz Amédée-François Frézier wydał traktat "Traité des feux d'artifice pour le spectacle", opisujący rekreacyjne i uroczyste wykorzystanie fajerwerków.

Z biegiem czasu, w wielu krajach Europy, strażnikami wiedzy pirotechnicznej stali się wojskowi specjaliści – ogniomistrzowie, kanonierzy, artylerzyści. Fajerwerki wykorzystywano w celach bojowych i w operacjach wojskowych, do oświetlania pola walki, sygnalizacji, maskowania oraz wzniecania ognia.

Na gruncie cywilnym pirotechnika świetnie sprawdzała się jako narzędzie do budowanie dramaturgii chrześcijańskich spektakli religijnych. Fajerwerki towarzyszyły zstępującym z nieba aniołom, wyłaniającym się z czeluści piekieł diabłom, imitowały gwiazdy i komety na niebie. W 1379, przed Pałacem Biskupa w Vicenza, podczas obchodów Święta Zesłania Ducha Świętego, stworzono gołębia, reprezentującego Ducha Świętego, sypiącego iskrami. Publiczność zamarła z zachwytu i przerażenia.

W XVII pojawiły się pierwsze pokazy fajerwerków niezwiązane z religią. Po roku 1630 „dziwne ognie”, jak wówczas nazywano pokazy fajerwerków, stały się ważnym element królewskich i politycznych celebracji, jak również życia teatralnego. Budziły one fascynacje, podziw, jak również strach u publiczności. Były też skutecznym sposobem demonstracji potęgi władców. Z czasem weszły one do repertuaru szeroko rozumianej sztuki rozrywkowej.

W 1749, Georg Friedrich Händel skomponował suitę „Music for the Royal Fireworks", która miała być oprawą pokazu fajerwerków, urządzonego z okazji podpisania traktatu pokojowego w Akwizgranie. Pierwsze publiczne wykonanie suity odbyło się 21 kwietnia 1749 roku w parku Spring Gardens w Londynie.

Tłumy zmierzające na koncert (ponad 12 tysięcy) spowodowały jeden z pierwszych korków w historii Londynu, blokując na trzy godziny centrum miasta i Most Londyński. Koncert był ogromnym sukcesem Händla. 27 kwietnia odbył się pokaz sztucznych ogni, który przygotował i nadzorował komendant arsenału królewskiego w Woolwich, kapitan Thomas Desaguliers. Scenograf i architekt Giovanni Niccolo Servandoni zbudował ogromne dekoracje składające się z kolumn, łuków i alegorycznych rzeźb, które były "rusztowaniem" dla fajerwerków. Tym razem nie wszystko poszło tak szczęśliwie, jak tydzień wcześniej. Dzień był deszczowy, a z powodu zawalenia się wielkiej płaskorzeźby przedstawiającej Jerzego II zapalił się budynek, w którym przechowywano fajerwerki. Ładunki eksplodowały, budynek spłonął doszczętnie. Koncert jednak dokończono.

POLSKA

Jedno z pierwszych pisanych świadectw puszczania fajerwerków dał Łukasz Górnicki w swoich „Dziejach”. Autor odnotował, że gdy w 1566 roku urodził się Zygmunt III Waza „po górach nad Wilnem strzelby rozmaite, rac puszczania, insze puszkarskich przypraw ognie były zapalane”. W XVIII wieku fajerwerki stanowiły niemal obowiązkową atrakcję wielu publicznych zabaw. Największe pokazy sztucznych ogni miały miejsce podczas świąt państwowych, elekcji, rocznic wielkich bitew lub dla uczczenia zwycięstw. W 1683, w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, miało miejsce szereg uroczystości fetujących zwycięską bitwę pod Wiedniem. W Gdańsku kapitan artylerii Ernest Braun przygotował na zlecenie władz miasta fajerwerki na cześć Jana III Sobieskiego. Również dla uświetnienia elekcji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 15 września 1781 odbył się pokaz fajerwerków.

W 1869, swój pierwszy pokaz, w wieku zaledwie 14 lat, wykonał krakowski pirotechnik Michał Mądrzykowski, którego widowiska przez wiele lat uświetniały krakowskie Wianki.

Niestety w trakcie pokazów zdarzały się także wypadki. W 1900, po pokazie sztucznych ogni, spłonęła wieża Jasnej Góry.